Zekât Mallarının Nisabları ve Verilecek Miktarların Belirlenmesi

Hz. Peygamber (s.a.v.), altın, gümüş, deve, sığır, koyun, keçi, hurma ve üzüm gibi çeşitli mallarda zekâtın farz olduğunu açıkça belirtmiş, bu malların nisab miktarlarını ve bu miktara ulaşıldığında ödenmesi gereken zekât miktarlarını bizzat tayin etmiştir. Bu uygulama, İslâm toplumunda malın temizlenmesi ve fakirlik sorununa çözüm getirilmesi amacıyla büyük önem taşımaktadır.

Zekât Nisabları ve Miktarları

Hz. Peygamber döneminde belirlenen zekât nisabları şu şekildedir:

• Gümüş: 200 dirhem.
• Altın: 20 miskal.
• Koyun:
  • 40–120 arası 1 koyun,
  • 121–200 arası 2 koyun,
  • 201–399 arası 3 koyun,
  • 400 ve sonrasında dört koyun; bundan sonra her 100 artışta 1 koyun eklenir.
• Sığır:
  • Her 30 sığırda bir adet, iki yaşına basmış dana/düve,
  • Her 40 sığırda bir adet, iki yaşını doldurup üçüne basan dişi sığır.
• Deve:
  • 5 devede 1 koyun,
  • 10 devede 2 koyun,
  • 15 devede 3 koyun,
  • 20 devede 4 koyun,
  • 25–35 arası iki yaşında bir dişi deve,
  • 36–45 arası üç yaşında bir dişi deve,
  • 46–60 arası dört yaşında bir dişi deve,
  • 61–75 arası beş yaşında bir dişi deve,
  • 76–90 arası üç yaşında iki dişi deve,
  • 91–120 arasında beş yaşında iki dişi deve.
• Tarım Ürünleri: Genel olarak 5 vesk zekât farzı kabul edilmiştir. Bir vesk yaklaşık 165 litre (132 kg) tarım ürününe denk gelmektedir.

Hz. Peygamber, ayrıca yağmur, kar vb. doğal sulama yöntemleriyle, kişinin herhangi bir masraf yapmaksızın suladığı tarım ürünlerinde onda bir zekât; deve gibi hayvanların kullanılmasıyla sulanan ürünlerde ise yirmide bir zekât uygulanacağını ifade etmiştir.

Hadis ve Küllî Rivayetler

Zekât nisablarıyla ilgili olarak rivayet edilen hadislerde iki farklı tarz öne çıkmaktadır. Bir yandan sahâbîler tarafından çeşitli mallarla ilgili cüz’î rivayetler yer alırken, diğer yandan Hz. Peygamber’in yazdırdığı belirtilen mektuplarda yer alan küllî rivayetler de bulunmaktadır. Kaynaklarda üç mektuptan söz edildiği, bunlardan ikisinin Amr bin Hazm’a, diğerinin ise Hz. Ömer’e yazıldığı, her ikisinin muhtevasının aynı olduğu aktarılmaktadır. Hz. Ebû Bekir de, Enes bin Mâlik’i Bahreyn’e zekât memuru olarak gönderirken, Hz. Peygamber’in yazdığı mektubun bir kopyasını kendisine teslim etmiştir. Bazı rivayetlere göre Hz. Peygamber, bu mektubu memurlarına teslim etmek yerine, vefatına kadar kılıcının kabzasında taşımış; vefatının ardından Hz. Ebû Bekir ve sonrasında Hz. Ömer, bu mektuptaki talimatlara uygun hareket etmiştir.

Özellikle Amr bin Hazm ile Yemenlilere gönderildiği bildirilen mektupta, Resûlullah Yemenlilere deve, altın ve gümüş üzerinden ne kadar zekât alınacağının yanı sıra tarım ürünlerine ilişkin nisabların da detaylı bir şekilde yer aldığı ifade edilmiştir.

Zekâtın Kapsamı ve İstisnalar

Hz. Peygamber, zekâta tâbî olan malların sınırlarını da netleştirmiştir. Örneğin;

• Kişinin kölesine ve atına zekât düşmediğini belirtmiştir.
• Tarım ürünlerinde yeşillikler ve binek hayvanlarının zekât kapsamına girmediğini açıklamıştır.

Bu detaylı düzenlemeler, zekâtın toplumsal dayanışmayı sağlama ve malın temizliğini gerçekleştirme işlevine hizmet edecek şekilde titizlikle uygulanmasına olanak tanımıştır.

Hz. Peygamber’in zekât nisabları ve verilecek miktarları belirlemede ortaya koyduğu sistem, İslâm toplumunun ekonomik adalet ve sosyal yardımlaşma prensiplerini yansıtan önemli bir örnektir. Altın, gümüş, hayvan ve tarım ürünleri gibi farklı malların zekâtı için belirlenen bu ayrıntılı düzenlemeler; hem mükelleflerin hem de toplumsal fayda sağlayacak kesimlerin ihtiyaçlarını gözetmek üzere titizlikle uygulanmıştır. Rivayetlerde yer alan küllî mektuplar ve hadisler, bu uygulamanın ne kadar köklü ve sistematik bir yaklaşımla belirlendiğini göstermektedir.

Kaynakça

• Hz. Peygamber döneminde zekât nisablarına ilişkin belirlenen miktarlar, klasik İslâm ilahiyatı kaynaklarından derlenmiştir.
• Bkz. Ahmed bin Hanbel, II, 118; Dârimî, Zekât, 7; Buhârî, Zekât, 31, 35, 36, 37, 41, 42; İbn Mâce, Ebvâbu’z-zekât, 4; Ebû Davud, Zekât, 1; Tirmizî, Zekât, 3; Ebû Ubeyd, el-Emvâl, s. 500 vd.
• Buhârî, Zekât, 54; Müslim, Zekât, 7; Tirmizî, Zekât, 14; Ebû Davud, Zekât, 11; İbn Mâce, Ebvâbü’z-zekât, 17.
• Ebû Ubeyd, el-Emvâl, s. 447, 477.
• Buhârî, Zekât, 32, 33, 34, 36, 37, 38.
• Ahmed bin Hanbel, VIII, 253; Ebû Davud, Zekât, 4; Tirmizî, Zekât, 4.
• Dârimî, Zekât, 4.
• Beyhakî, Ma’rifetü’s-sünen ve’l-âsâr, VI, 26.
• Tahavî, Şerhu meâni’l-âsâr, II, 35.
• Buhârî, Zekât, 44; Müslim, Zekât, 8; Tirmizî, Zekât, 3, 8; Ebû Davud, Zekât, 10; Nesâî, Zekât, 16.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Zâdü’l-meâd, II, 11.